Trang chủ » RỦI RO & ỨNG PHÓ » Đối tác vi phạm hợp đồng: Doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Đối tác vi phạm hợp đồng: Doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Trong hoạt động kinh doanh, hợp đồng không phải lúc nào cũng được thực hiện đúng như những gì các bên đã cam kết. Đối tác có thể chậm giao hàng, không thanh toán đúng hạn, cung cấp sản phẩm không đạt chất lượng, không hoàn thành công việc hoặc đơn phương thay đổi những điều kiện đã thống nhất. Có những vi phạm chỉ gây ra một khoản thiệt hại nhỏ, nhưng cũng có trường hợp làm gián đoạn cả chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến tiến độ dự án và khả năng thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp với khách hàng.

Khi đối tác vi phạm hợp đồng, phản ứng đầu tiên của doanh nghiệp thường là yêu cầu đối tác khắc phục hoặc bồi thường. Tuy nhiên, không phải cứ có vi phạm là doanh nghiệp có thể lập tức phạt tiền, chấm dứt hợp đồng hoặc yêu cầu bồi thường theo mức mình đưa ra. Mỗi biện pháp đều có điều kiện pháp lý, trình tự và hệ quả riêng.

Vấn đề quan trọng không chỉ là xác định đối tác đã vi phạm điều gì, mà còn là doanh nghiệp cần hành động như thế nào để bảo vệ quyền lợi của mình mà không tạo thêm bất lợi pháp lý.

Xác định đúng hành vi vi phạm trước khi lựa chọn biện pháp xử lý

Một hợp đồng có thể bao gồm nhiều nhóm nghĩa vụ: giao hàng, thanh toán, bảo đảm chất lượng, cung cấp dịch vụ, bảo mật thông tin, bàn giao tài liệu, bảo hành hoặc thực hiện các công việc theo tiến độ. Vì vậy, khi phát sinh sự cố, doanh nghiệp cần xác định chính xác nghĩa vụ nào đã không được thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc không đúng nội dung đã cam kết.

Theo Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, vi phạm nghĩa vụ được xác định qua việc bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nội dung nghĩa vụ. Đối với hoạt động thương mại, khái niệm vi phạm hợp đồng tại Luật Thương mại 2005 cũng được xây dựng trên cơ sở một bên không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ theo thỏa thuận hoặc theo quy định của luật.

Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tế. Đối tác giao hàng chậm không đồng nghĩa với việc đối tác hoàn toàn không có khả năng giao hàng. Hàng hóa không đạt một chỉ tiêu kỹ thuật cũng cần được đối chiếu với tiêu chuẩn chất lượng đã thỏa thuận và hồ sơ nghiệm thu. Một khoản thanh toán chưa được thực hiện đúng hạn cần được xem xét cùng thời điểm đến hạn, điều kiện thanh toán và việc bên yêu cầu thanh toán đã hoàn thành nghĩa vụ tương ứng hay chưa.

Doanh nghiệp cũng cần kiểm tra các điều khoản về điều kiện phát sinh nghĩa vụ, thời hạn thực hiện, gia hạn, nghiệm thu, thông báo vi phạm, miễn trách nhiệm và giải quyết tranh chấp. Đây là những nội dung có thể quyết định việc một hành vi có thực sự cấu thành vi phạm hợp đồng hay không và doanh nghiệp được quyền áp dụng biện pháp nào.

Không nên chỉ dựa vào trao đổi qua điện thoại hoặc nhận định chủ quan của bộ phận kinh doanh để kết luận đối tác đã vi phạm. Việc xác định cần dựa trên hợp đồng, phụ lục, tài liệu giao nhận, biên bản nghiệm thu, chứng từ thanh toán và những trao đổi có liên quan.

Bảo toàn chứng cứ: Việc cần làm ngay khi phát hiện vi phạm

Trong một tranh chấp hợp đồng, doanh nghiệp có thể có lý về nội dung nhưng vẫn gặp khó khăn nếu không chứng minh được sự việc. Đây là một trong những nguyên nhân khiến các yêu cầu phạt vi phạm, bồi thường hoặc hoàn trả không được chấp nhận như mong muốn.

Ngay sau khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, doanh nghiệp nên tập hợp và bảo toàn những tài liệu có liên quan, bao gồm:

  • Hợp đồng chính, phụ lục và các văn bản sửa đổi, bổ sung.
  • Đơn đặt hàng, xác nhận giao dịch, kế hoạch và tiến độ thực hiện.
  • Biên bản giao nhận, nghiệm thu, kiểm tra chất lượng hoặc xác nhận khối lượng công việc.
  • Hóa đơn, chứng từ thanh toán, sao kê và tài liệu thể hiện nghĩa vụ tài chính.
  • Email, công văn, tin nhắn và các thông báo giữa hai bên.
  • Tài liệu thể hiện thiệt hại thực tế, chi phí phát sinh và những khoản lợi ích bị mất có căn cứ.

Đối với dữ liệu điện tử, doanh nghiệp nên lưu giữ bản gốc hoặc bản sao có thể xác định được nguồn gốc, thời điểm và nội dung. Không nên chỉ giữ những ảnh chụp màn hình rời rạc mà bỏ qua email gốc, tệp đính kèm hoặc thông tin về quá trình trao đổi.

Đặc biệt, cần phân biệt chứng cứ về hành vi vi phạm với chứng cứ về thiệt hại. Một biên bản xác nhận giao hàng chậm có thể chứng minh thời điểm giao hàng không đúng cam kết, nhưng chưa tự nó chứng minh toàn bộ khoản thiệt hại mà doanh nghiệp yêu cầu đối tác thanh toán.

Theo Điều 304 và Điều 305 Luật Thương mại 2005, bên yêu cầu bồi thường có nghĩa vụ chứng minh tổn thất và phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất. Vì vậy, doanh nghiệp cần đồng thời ghi nhận thiệt hại và chủ động tìm phương án giảm thiểu hậu quả.

Không phải mọi vi phạm đều có thể áp dụng ngay chế tài phạt hoặc hủy hợp đồng

Luật Thương mại 2005 quy định nhiều loại chế tài đối với vi phạm hợp đồng, trong đó có buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, tạm ngừng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hợp đồng và hủy bỏ hợp đồng. Các biện pháp này không hoàn toàn giống nhau và không phải trường hợp nào cũng có thể áp dụng đồng thời.

Buộc thực hiện đúng hợp đồng thường là lựa chọn cần xem xét trước nếu doanh nghiệp vẫn muốn duy trì giao dịch. Chẳng hạn, đối tác giao thiếu hàng, cung cấp dịch vụ không đúng chất lượng hoặc chưa hoàn thành công việc theo thỏa thuận. Doanh nghiệp có thể yêu cầu bên vi phạm tiếp tục thực hiện đúng nghĩa vụ, trừ trường hợp có căn cứ pháp lý hoặc thỏa thuận khác.

Phạt vi phạm là biện pháp chỉ có thể áp dụng khi có thỏa thuận phạt vi phạm trong hợp đồng hoặc có quy định pháp luật cho phép. Đối với hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Thương mại, mức phạt thông thường không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đây là giới hạn cần được xác định đúng trên phần nghĩa vụ bị vi phạm, không phải mặc nhiên tính trên toàn bộ giá trị hợp đồng.

Bồi thường thiệt hại có mục đích bù đắp tổn thất do hành vi vi phạm gây ra. Theo Điều 303 Luật Thương mại 2005, trách nhiệm bồi thường phát sinh khi có đủ các yếu tố: có hành vi vi phạm hợp đồng, có thiệt hại thực tế và hành vi vi phạm là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại, trừ các trường hợp miễn trách nhiệm theo luật. Điều 302 quy định phạm vi bồi thường bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.

Tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng là những biện pháp có tác động lớn hơn đến quan hệ giao dịch. Doanh nghiệp cần kiểm tra căn cứ áp dụng theo hợp đồng và pháp luật. Theo Luật Thương mại, việc tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng có thể được áp dụng trong những trường hợp đã được thỏa thuận hoặc khi có vi phạm cơ bản. Việc tự ý dừng thực hiện hợp đồng mà không có căn cứ có thể khiến chính doanh nghiệp trở thành bên vi phạm.

Đây là điểm cần đặc biệt thận trọng. Một quyết định hủy hợp đồng được đưa ra quá sớm có thể làm mất cơ hội tiếp tục thực hiện giao dịch, phát sinh nghĩa vụ hoàn trả và thậm chí khiến doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với phần nghĩa vụ mà mình không thực hiện.

Gửi thông báo vi phạm và yêu cầu khắc phục một cách có căn cứ

Sau khi xác định hành vi vi phạm và tập hợp tài liệu, doanh nghiệp nên gửi thông báo chính thức cho đối tác. Văn bản cần nêu rõ nghĩa vụ đã bị vi phạm, căn cứ xác định vi phạm, tài liệu liên quan, yêu cầu khắc phục và thời hạn đề nghị thực hiện.

Nếu doanh nghiệp yêu cầu thanh toán, cần xác định rõ khoản tiền, thời điểm đến hạn và căn cứ tính toán. Nếu yêu cầu giao hàng hoặc hoàn thành công việc, cần nêu cụ thể khối lượng, tiêu chuẩn và thời hạn thực hiện. Nếu yêu cầu bồi thường, nên tách riêng từng khoản thiệt hại, căn cứ phát sinh và tài liệu chứng minh.

Thông báo cũng cần được gửi theo đúng địa chỉ, phương thức và đầu mối liên hệ mà hợp đồng quy định. Doanh nghiệp nên lưu lại chứng cứ về việc gửi và việc bên kia nhận được thông báo.

Đối với các trường hợp tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng, Điều 315 Luật Thương mại 2005 đặt ra yêu cầu thông báo cho bên kia về việc áp dụng chế tài. Việc không thông báo mà gây thiệt hại cho bên kia có thể làm phát sinh trách nhiệm bồi thường. Vì vậy, doanh nghiệp không nên chỉ dừng giao hàng, ngừng thanh toán hoặc tuyên bố chấm dứt hợp đồng qua một cuộc trao đổi không có căn cứ và không được lưu lại.

Một văn bản thông báo được chuẩn bị tốt không chỉ thể hiện quan điểm của doanh nghiệp mà còn có thể trở thành tài liệu quan trọng nếu tranh chấp phải được giải quyết tại trọng tài hoặc Tòa án.

Thương lượng hay khởi kiện: Cần lựa chọn theo mục tiêu của doanh nghiệp

Không phải tranh chấp nào cũng cần đưa ngay ra cơ quan giải quyết. Trong nhiều trường hợp, thương lượng có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí và duy trì quan hệ kinh doanh. Tuy nhiên, thương lượng chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp hiểu rõ quyền lợi của mình, có đủ tài liệu và biết giới hạn có thể chấp nhận.

Trước khi thương lượng, doanh nghiệp nên xác định mục tiêu ưu tiên: tiếp tục thực hiện hợp đồng, nhận lại khoản tiền đã thanh toán, yêu cầu khắc phục chất lượng, bồi thường thiệt hại hay chấm dứt quan hệ giao dịch. Những mục tiêu này có thể dẫn đến các phương án khác nhau.

Nếu các bên đạt được thỏa thuận, cần lập thành văn bản, xác định rõ nghĩa vụ mới, thời hạn thực hiện, trách nhiệm nếu tiếp tục vi phạm và việc xử lý các quyền, nghĩa vụ đã phát sinh trước đó. Một thỏa thuận miệng về việc gia hạn hoặc giảm nghĩa vụ có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi cần chứng minh nội dung đã thống nhất.

Trường hợp thương lượng không đạt kết quả, doanh nghiệp cần xem lại điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng. Các bên có thể lựa chọn Tòa án hoặc trọng tài thương mại nếu đáp ứng điều kiện pháp luật. Cần lưu ý rằng trọng tài thương mại đòi hỏi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ; không thể mặc nhiên đưa mọi tranh chấp đến trọng tài chỉ vì một bên muốn lựa chọn phương thức này.

Thời hiệu cũng là vấn đề không được bỏ qua. Đối với tranh chấp thương mại, Điều 319 Luật Thương mại 2005 quy định thời hiệu khởi kiện là hai năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác. Đối với tranh chấp hợp đồng dân sự thông thường, Điều 429 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu khởi kiện là ba năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Việc xác định đúng loại quan hệ hợp đồng có ý nghĩa trực tiếp đối với việc tính thời hiệu.

Rủi ro có thể nằm ở chính cách doanh nghiệp phản ứng

Khi đối tác vi phạm, doanh nghiệp thường tập trung vào hành vi của bên kia mà ít chú ý đến những rủi ro phát sinh từ cách mình xử lý sự việc. Trong thực tế, một số quyết định vội vàng có thể khiến vị thế pháp lý của doanh nghiệp suy yếu.

Chẳng hạn, doanh nghiệp tự ý giữ lại toàn bộ khoản thanh toán dù hợp đồng không cho phép, ngừng thực hiện nghĩa vụ mà không có căn cứ, sử dụng hàng hóa hoặc tài sản của đối tác không đúng thỏa thuận, hoặc công khai thông tin tranh chấp khi chưa đánh giá đầy đủ hậu quả pháp lý. Những hành động này có thể tạo ra một vi phạm mới hoặc làm phức tạp thêm quan hệ tranh chấp.

Doanh nghiệp cũng cần đánh giá khả năng miễn trách nhiệm của bên vi phạm. Luật Thương mại 2005 quy định các trường hợp miễn trách nhiệm tại Điều 294, trong đó có trường hợp xảy ra sự kiện bất khả kháng, trường hợp hành vi vi phạm hoàn toàn do lỗi của bên kia và một số trường hợp khác theo luật. Bên viện dẫn căn cứ miễn trách nhiệm phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh và thông báo theo quy định tại Điều 295. Không phải mọi khó khăn về tài chính, thiếu nhân lực hoặc biến động thị trường đều đương nhiên được coi là sự kiện bất khả kháng.

Do đó, việc đánh giá cần dựa trên bản chất sự kiện, khả năng dự liệu, khả năng khắc phục và mối liên hệ giữa sự kiện với nghĩa vụ không thể thực hiện. Doanh nghiệp không nên chấp nhận ngay lập luận miễn trách nhiệm của đối tác, nhưng cũng không nên bác bỏ một căn cứ hợp pháp khi chưa xem xét đầy đủ tài liệu.

Xử lý một vụ vi phạm hợp đồng cần được nhìn như một quy trình pháp lý

Một vụ việc có thể bắt đầu từ một đơn hàng giao chậm hoặc một khoản thanh toán quá hạn, nhưng cách xử lý cần được tổ chức có trình tự. Doanh nghiệp nên xác định người chịu trách nhiệm tiếp nhận và đánh giá sự việc, phối hợp giữa bộ phận kinh doanh, tài chính, pháp chế và bộ phận trực tiếp thực hiện hợp đồng.

Với những giao dịch có giá trị lớn, ảnh hưởng đến hoạt động cốt lõi hoặc có nguy cơ phát sinh tranh chấp kéo dài, việc đánh giá pháp lý nên được thực hiện trước khi doanh nghiệp gửi thông báo áp dụng chế tài hoặc quyết định chấm dứt hợp đồng. Điều này giúp kiểm tra căn cứ, thời hạn, chứng cứ và hệ quả của từng phương án.

Sau khi vụ việc được giải quyết, doanh nghiệp cũng cần xem lại nguyên nhân phát sinh: điều khoản hợp đồng có đủ rõ không, quy trình nghiệm thu có phù hợp không, cơ chế cảnh báo chậm tiến độ có hoạt động không, việc lựa chọn và đánh giá đối tác có được thực hiện đầy đủ không. Nếu chỉ giải quyết một vụ việc mà không điều chỉnh những điểm yếu trong quy trình, rủi ro tương tự vẫn có thể tiếp tục xuất hiện.

Một hợp đồng tốt không thể bảo đảm rằng đối tác sẽ không vi phạm. Nhưng một hệ thống quản lý hợp đồng có trách nhiệm rõ ràng, hồ sơ đầy đủ và cơ chế phản ứng phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp không rơi vào thế bị động khi sự việc xảy ra.

Đối với doanh nghiệp, bảo vệ quyền lợi trong tranh chấp hợp đồng không bắt đầu từ việc gửi một văn bản yêu cầu bồi thường hay quyết định khởi kiện. Nó bắt đầu từ việc hiểu đúng nghĩa vụ, nhận diện đúng hành vi vi phạm, bảo toàn chứng cứ và lựa chọn biện pháp phù hợp với căn cứ pháp luật.

Đó cũng là cách doanh nghiệp chuyển từ xử lý sự vụ sang quản trị rủi ro trong quan hệ giao dịch. NCA Law Firm có thể hỗ trợ doanh nghiệp rà soát hợp đồng, đánh giá căn cứ pháp lý, xây dựng phương án xử lý vi phạm, thương lượng và đại diện giải quyết tranh chấp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Lưu ý: Đây là bài viết nhận định và phân tích của các chuyên gia NCA, không thay thế cho tư vấn pháp lý hoặc đánh giá chuyên môn đối với một trường hợp cụ thể.

Có thể bạn quan tâm