Thương lượng, hòa giải, trọng tài hay khởi kiện?
Trong hoạt động kinh doanh, tranh chấp có thể được xử lý bằng nhiều cách khác nhau. Các bên thường bắt đầu bằng việc trao đổi, thương lượng để tìm tiếng nói chung. Nếu không đạt được thỏa thuận, họ có thể lựa chọn hòa giải với sự tham gia của bên trung gian. Trường hợp hợp đồng có điều khoản trọng tài hợp lệ, tranh chấp có thể được đưa ra giải quyết tại trọng tài thương mại; nếu thuộc thẩm quyền của Tòa án, doanh nghiệp có thể khởi kiện theo quy định pháp luật.

Mỗi lựa chọn đều kéo theo những hệ quả nhất định về chi phí, thời gian, thủ tục và khả năng thi hành kết quả. Vì vậy, trước khi quyết định, doanh nghiệp cần xem xét kỹ nội dung hợp đồng, chứng cứ đang có, tính chất tranh chấp và lợi ích cần bảo vệ.
Không phải tranh chấp nào cũng cần đưa ra Tòa án
Điều 317 Luật Thương mại năm 2005 quy định các hình thức giải quyết tranh chấp trong thương mại gồm thương lượng; hòa giải; trọng tài hoặc Tòa án. Doanh nghiệp không nên mặc định rằng cứ có tranh chấp là phải khởi kiện, cũng không nên cho rằng thương lượng luôn là lựa chọn tốt nhất chỉ vì ít tốn kém hơn.
Trước khi lựa chọn, doanh nghiệp cần xác định mục tiêu cần đạt được; chứng cứ hiện có; khả năng duy trì quan hệ với đối tác; và mức độ cần thiết của một cơ chế giải quyết có tính ràng buộc. Có những trường hợp doanh nghiệp chỉ cần đối tác thanh toán công nợ hoặc hoàn thành nghĩa vụ giao hàng. Nhưng cũng có tranh chấp liên quan đến chấm dứt hợp đồng, bồi thường thiệt hại lớn, quyền sở hữu tài sản hoặc nguy cơ tẩu tán tài sản. Cách tiếp cận trong hai tình huống này không thể giống nhau.
Thương lượng: lựa chọn đầu tiên nhưng không phải lúc nào cũng đủ
Thương lượng là phương thức các bên trực tiếp trao đổi, làm rõ bất đồng và tìm kiếm giải pháp trên cơ sở tự nguyện. Ưu điểm là thủ tục đơn giản, chi phí thấp, các bên chủ động về nội dung và cách thức trao đổi. Nếu quan hệ hợp tác vẫn còn giá trị, thương lượng có thể giúp giải quyết tranh chấp mà không làm đổ vỡ toàn bộ quan hệ thương mại.
Tuy nhiên, thương lượng không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải nhượng bộ để giữ quan hệ. Một cuộc thương lượng có hiệu quả phải được chuẩn bị trên cơ sở hồ sơ và vị thế pháp lý cụ thể. Doanh nghiệp cần xác định nghĩa vụ nào bị vi phạm, căn cứ hợp đồng, giá trị yêu cầu thanh toán hoặc bồi thường, tài liệu chứng minh và giới hạn nhượng bộ có thể chấp nhận.
Kết quả thương lượng nên được ghi nhận bằng văn bản, xác định rõ nghĩa vụ của từng bên, thời hạn thực hiện, phương thức thanh toán và trách nhiệm nếu không thực hiện đúng cam kết. Biên bản làm việc chung chung hoặc trao đổi qua điện thoại khó có thể thay thế một thỏa thuận rõ ràng về quyền và nghĩa vụ.
Doanh nghiệp cũng không nên để thương lượng kéo dài khiến mình bỏ lỡ thời hiệu khởi kiện hoặc thời hạn thực hiện các quyền pháp lý khác. Việc các bên đang trao đổi không mặc nhiên đồng nghĩa với việc mọi thời hạn pháp lý đều được dừng lại.
Hòa giải: có bên trung gian để tháo gỡ bất đồng
Khác với thương lượng trực tiếp, hòa giải có sự tham gia của bên thứ ba làm trung gian. Người hoặc tổ chức hòa giải hỗ trợ các bên xác định vấn đề, trao đổi quan điểm và tìm kiếm phương án giải quyết mà các bên có thể chấp nhận.
Trong lĩnh vực thương mại, hòa giải thương mại được điều chỉnh bởi Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan. Cơ chế này đặt trọng tâm vào sự tự nguyện, bình đẳng và quyền tự quyết của các bên. Hòa giải viên không thay thế cơ quan xét xử để đưa ra phán quyết buộc các bên phải chấp hành.
Hòa giải có thể phù hợp với tranh chấp mà các bên vẫn còn nhu cầu hợp tác, nhưng trao đổi trực tiếp đã trở nên khó khăn do mất niềm tin, khác biệt trong cách đánh giá thiệt hại hoặc bất đồng về phương án khắc phục.
Doanh nghiệp cần phân biệt kết quả hòa giải với phán quyết trọng tài hoặc bản án của Tòa án. Thỏa thuận hòa giải thành trước hết là kết quả thống nhất ý chí của các bên. Để có cơ chế công nhận và thi hành theo thủ tục tố tụng dân sự, kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án phải đáp ứng điều kiện luật định và được Tòa án có thẩm quyền xem xét công nhận theo Bộ luật Tố tụng dân sự.
Trọng tài thương mại: phù hợp với tranh chấp cần tính chuyên môn và bảo mật
Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp có tính tài phán, được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận trọng tài của các bên. Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Thỏa thuận này có thể được lập trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh.
Nếu hợp đồng đã có điều khoản trọng tài hợp lệ, doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ nội dung điều khoản trước khi lựa chọn phương thức giải quyết. Không thể chỉ vì một bên muốn đưa vụ việc ra Tòa án mà bỏ qua thỏa thuận trọng tài đã có hiệu lực.
Thủ tục trọng tài về nguyên tắc không công khai, trừ khi các bên có thỏa thuận khác; các bên có quyền tham gia lựa chọn trọng tài viên theo cơ chế áp dụng; phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành. Những đặc điểm này khiến trọng tài đáng cân nhắc với tranh chấp có giá trị lớn, có yếu tố nước ngoài, đòi hỏi kiến thức chuyên ngành hoặc liên quan đến thông tin kinh doanh cần bảo mật.
Dù vậy, trọng tài không phải lựa chọn mặc nhiên phù hợp với mọi doanh nghiệp. Chi phí có thể là vấn đề cần tính toán, nhất là với tranh chấp giá trị nhỏ. Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải kiểm tra sự tồn tại và tính hợp lệ của thỏa thuận trọng tài.
Phán quyết trọng tài chung thẩm không có nghĩa hoàn toàn không chịu sự kiểm soát của Tòa án. Tòa án có thể xem xét yêu cầu hủy phán quyết khi có căn cứ luật định. Đây không phải cơ chế xét xử lại toàn bộ nội dung tranh chấp như một cấp phúc thẩm.
Doanh nghiệp cần thận trọng khi soạn thảo điều khoản trọng tài: tên trung tâm trọng tài, quy tắc tố tụng, địa điểm và ngôn ngữ sử dụng cần được xác định rõ để hạn chế tranh cãi về thẩm quyền và thủ tục.
Khởi kiện tại Tòa án: cơ chế tài phán của Nhà nước
Khởi kiện tại Tòa án là phương thức giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng do pháp luật quy định. Đây là lựa chọn cần cân nhắc khi các bên không thể đạt thỏa thuận, không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ hoặc tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.
Bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật có thể được tổ chức thi hành theo quy định về thi hành án dân sự. Trong trường hợp cần bảo vệ tài sản, chứng cứ hoặc ngăn ngừa hậu quả nghiêm trọng, doanh nghiệp có thể xem xét yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo điều kiện và thủ tục luật định.
Khởi kiện đòi hỏi doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ chặt chẽ, xác định đúng Tòa án có thẩm quyền, thực hiện nghĩa vụ tố tụng và dự liệu thời gian giải quyết. Việc đưa tranh chấp ra Tòa án cũng có thể ảnh hưởng đến quan hệ với đối tác, hoạt động kinh doanh và uy tín của các bên.
Việc bảo toàn chứng cứ phải được thực hiện ngay từ khi phát sinh bất đồng. Hợp đồng, phụ lục, đơn đặt hàng, biên bản giao nhận, nghiệm thu, hóa đơn, chứng từ thanh toán, thư điện tử và thông báo vi phạm đều có thể là tài liệu quan trọng.
Đối với tranh chấp thương mại thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Thương mại, Điều 319 quy định thời hiệu khởi kiện là hai năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác. Không nên mặc định mọi tranh chấp hợp đồng đều áp dụng cùng một thời hiệu mà không xem xét bản chất quan hệ pháp luật và quy định chuyên ngành.
Doanh nghiệp nên lựa chọn phương thức nào?
Không có công thức chung cho mọi tranh chấp. Thương lượng phù hợp khi các bên còn thiện chí, nội dung tranh chấp tương đối rõ và doanh nghiệp muốn duy trì quan hệ hợp tác. Hòa giải phù hợp khi thương lượng trực tiếp gặp bế tắc nhưng các bên vẫn có khả năng tìm được tiếng nói chung thông qua bên trung gian. Trọng tài thương mại phù hợp khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và doanh nghiệp cần cơ chế giải quyết không công khai, có phán quyết chung thẩm. Tòa án phù hợp khi cần giải quyết theo thủ tục xét xử của Nhà nước, không có thỏa thuận trọng tài có hiệu lực hoặc vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án.
Đây chỉ là định hướng tham khảo. Quyết định cuối cùng phải dựa trên hồ sơ cụ thể, điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng, quy định về thẩm quyền và khả năng thi hành kết quả.
Doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào chi phí ban đầu. Một phương thức có chi phí thấp nhưng kéo dài, làm gián đoạn hoạt động kinh doanh hoặc khiến tài sản có nguy cơ bị dịch chuyển có thể gây thiệt hại lớn hơn chi phí của một thủ tục giải quyết tranh chấp chính thức.
Đừng đợi đến khi tranh chấp mới kiểm tra điều khoản hợp đồng
Khả năng giải quyết tranh chấp của doanh nghiệp thực chất được hình thành từ trước khi tranh chấp xảy ra. Một hợp đồng được soạn thảo tốt không chỉ quy định hàng hóa, dịch vụ, giá cả và tiến độ thực hiện, mà còn phải dự liệu cách thức xử lý khi các bên không thực hiện đúng nghĩa vụ.
Doanh nghiệp cần rà soát điều khoản giải quyết tranh chấp trong các hợp đồng quan trọng, đặc biệt là hợp đồng có giá trị lớn, hợp đồng dài hạn, hợp đồng với đối tác nước ngoài hoặc hợp đồng liên quan đến tài sản thiết yếu. Những nội dung cần làm rõ gồm phương thức giải quyết, cơ quan hoặc tổ chức có thẩm quyền, địa điểm, ngôn ngữ, luật áp dụng nếu có yếu tố nước ngoài và cách thức thông báo khi phát sinh tranh chấp.
Doanh nghiệp cũng cần xây dựng quy trình nội bộ: bộ phận nào tiếp nhận thông tin, ai có quyền gửi thông báo vi phạm, ai được quyền thương lượng, ai phê duyệt phương án và khi nào phải chuyển hồ sơ cho bộ phận pháp chế hoặc luật sư. Nếu không có quy trình, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ thời hạn, phát ngôn hoặc cam kết vượt thẩm quyền, thậm chí tự làm suy yếu vị thế pháp lý của mình.
Giải quyết tranh chấp là một quyết định quản trị, trong đó doanh nghiệp phải cân bằng giữa quyền lợi pháp lý, chi phí, thời gian, khả năng duy trì hoạt động và triển vọng thu hồi tài sản hoặc khoản tiền đang tranh chấp.
NCA LAW FIRM hỗ trợ doanh nghiệp rà soát điều khoản hợp đồng, đánh giá rủi ro tranh chấp, xây dựng phương án thương lượng và hòa giải, tư vấn lựa chọn cơ chế giải quyết phù hợp, cũng như tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Lưu ý: Đây là bài viết nhận định và phân tích của các chuyên gia NCA, không thay thế cho tư vấn pháp lý hoặc đánh giá chuyên môn đối với một trường hợp cụ thể.




